Doğrulama için verilen süre doldu. Lütfen yenileyin.

Şifremi Unuttum

Kuş Gribi (Avian Influenza)

Kuş Gribi (Avian Influenza)

Grip: Grip etkeni, zarflı tek zincirli RNA virusları olan Orthomyxoviridae ailesindeki influenzavirus A, B ve C tipleridir. İnfluenzavirus A ve influenzavirus B her yıl salgın yapabilir; influenzavirus C ise yalnız hafif hastalıklara neden olur. İnfluenzavirus A, ayrıca pandemilere de neden olabilir. İnfluenzavirus A ile doğal infeksiyon, insanların yanı sıra, domuzlar, atlar, deniz memelileri, sansargiller ve kuşlarda da görülebilir.

İnfluenzavirus A, hemaglütinin ve nöraminidaz yüzey glikoproteinlerine göre alt tiplere ayrılır. Bilinen 16 hemaglütinin alt tipi ve 9 nöraminidaz alt tipi vardır. Kuşlarda tüm alt tipler bulunabilir. İnsanlar arasında dolaşanlar ise yalnız 3 hemaglütinin (H1, H2 ve H3) ve 2 nöraminidaz alt tipidir (N1 ve N2). İnfluenzavirus B’nin ise yalnız bir hemaglütinin ve bir nöraminidaz alt tipi vardır.

Virus suşunun yüzey glikoproteinlerindeki nokta mutasyonlarının birikmesi, önceden toplumda dolaşanla benzerliği olan, ancak ondan farklı bir suş ortaya çıkarır. Buna antijen sürüklenmesi (“antigenic drift”) denir. Toplumun kış aylarında sahneye çıkan böyle farklı suşlara karşı duyarlı olmasından dolayı, her yıl grip salgınları görülür. Yüzey glikoproteinlerinde büyük bir değişme olursa, ya yalnız yeni bir hemaglütinini ya da hem yeni bir hemaglütinini hem de yeni bir nöraminidazı olan, tümüyle “yeni” bir virus ortaya çıkar. Buna antijen kayması (“antigenic shift”) denir. Böyle virusların pandemi potansiyeli vardır.

İnfluenzavirus A’nın diğer önemli bir özelliği de farklı türlere özgü alt grupların, birbirinden genetik materyal alışverişine açık ve böylece farklı bir virusun oluşmasına son derece elverişli olmasıdır. Oluşan yeni virus, insana özgü bir influenzavirustan gen alırsa, insandan insana bulaşma özelliği de kazanabilir. Memeli ve kuş virusları için özgül hücre reseptörlerinin olduğu gösterilmiş olan domuzlar, hem kuş hem de insan ve diğer memeli viruslarıyla oluşabilecek infeksiyonlara duyarlıdır. Bu nedenle de insan ve kuş viruslarına ait genetik materyalin birbirine karıştığı bir “hamur teknesi” görevi yaparak yepyeni bir alt tipin ortaya çıkmasını sağlayabilirler. Son bulgular, insanların da kuş topluluklarında dolaşan kimi influenzavirus alt tipleri için benzer bir rolünün olabileceğini göstermektedir.

Tarihsel olarak incelendiğinde 20. yüzyılda 9-39 yıl arayla antijen kayması sonucu ortaya çıkan yeni virus alt tiplerine bağlı dört ya da beş grip pandemisi olmuştur. 1918-1919 yıllarındaki H1N1 pandemisinin 40-50 milyon kişinin ölümüne neden olduğu tahmin edilmektedir. Ardından 1957-1958 (H2N2), 1968-1969 (H3N2) ve 1977-1978 (H1N1) pandemileri olmuştur. Halen dünya üzerinde H3N1 ve H1N1 virusları birlikte dolaşmaktadır.

Bundan sonra da yeni pandemilerin olması kaçınılmaz gibi görünmektedir. Uğradıkları sık ve kalıcı antijen değişmeleri nedeniyle, dünya üzerindeki influenzavirus aktivitesi sürekli olarak izlenmekte ve grip aşılarının bileşiminde her yıl ayarlamalar yapılması gerekmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) bu amaçla 1947’de başlattığı Küresel Grip Programı’nı uygulamaktadır.

Kuş gribi: Bu hastalık, influenzavirus A’ya bağlı olarak genellikle kuşlarda ortaya çıkar. Düzenli sürveyans çalışmaları, göçmen kuşlarda son derece geniş bir influenzavirus A havuzu olduğunu göstermektedir. İnfluenzavirusların 16 hemaglütinin alt tipinin hepsi, kuşları infekte edebilir. Kuşlara özgü bu denli çok sayıda influenzavirus olması, bunlar arasında gerçekleşen gen transferi ve yeniden eşleşme (“reassortment”) sonucunda ortaya çıkan yeni alt tiplerin, insan influenzaviruslarındakinden çok daha sık olduğunu düşündürmektedir.

Su kuşları virusların doğadaki sürekliliğini sağlar. İnfeksiyon, yabanıl kuş topluluklarından kümes hayvanları gibi evcil kuşlara yayılabilir ve bu durum ciddi sonuçlar doğurabilir.

Kümes hayvanlarını infekte eden influenzavirus A, hastalığa neden olma yeteneğine göre ikiye ayrılır. [a] Çok virülan viruslar, patojenitesi yüksek olan kuş gribine (HPAI) yol açar ki bunun bir kuş sürüsündeki mortalitesi %100’ü bulabilir. Kuşlar ilk belirtilerin başladığı gün içinde bile ölebilirler. Bu tablolardan sorumlu viruslar H5 ve H7 alt tiplerindendir. Ancak bu alt tiplerdeki virusların hepsi, patojenitesi yüksek olan kuş gribine yol açmaz. [b] Diğer viruslar ise çok daha hafif bir hastalığa neden olurlar. Patojenitesi düşük kuş gribi (LPAI) geçiren hayvanlarda tüyler kabarır ve yumurta üretimi azalır; hafif solunum yolu hastalığı ve depresyon görülür.

Patojenitesi yüksek olan kuş gribi viruslarının yabanıl kuş topluluklarında bulunmadığı; H5 ya da H7 alt tipindeki patojenitesi düşük olan kuş gribi viruslarının, kümes hayvanları arasında yayıldıktan sonra geçirdikleri mutasyonlarla yüksek patojenite kazandıkları kabul edilmektedir.

Kuşa özgü influenzavirus A H5N1’nin önemi: İnfluenzavirus A H5N1, ilk kez 1961’de Güney Afrika’da balıkçıllardan izole edilmiş olmakla birlikte, patojenitesi yüksek kuş gribi çok daha önceden, ilk kez 1878’de İtalya’da tanımlanmıştır. Kuş gribi virusunun doğal rezervuarı, yeşilbaş ördeklerdir ve infeksiyona en dayanıklı olan kuşlar da.bunlardır. Virusları çok uzaklara taşıyabilmelerine ve dışkılarıyla çıkarmalarına karşılık, yalnızca hafif ve kısa süren bir hastalık geçirirler. Evcil ördeklerdeki infeksiyon ise tıpkı tavuklar, hindiler, kazlar ve benzeri kümes hayvanlarındaki gibi öldürücüdür.

Virus, infekte yabanıl kuşların dışkılarıyla kümes hayvanlarının arasına girebilir. Evcil kuşların serbestçe gezindikleri, yabanıl kuşlarla aynı kaynaktan su içtikleri ya da taşıyıcı durumdaki infekte yabanıl kuşların dışkılarıyla kontamine olabilecek su kaynaklarını kullandıkları yerlerde, .infeksiyonun yabanıl kuşlardan evcil kümes hayvanlarına bulaşma riski daha yüksektir. Canlı kuşların sıkışık ve sağlıklı olmayan koşullarda satıldığı pazarlar da bir başka yayılma kaynağı olabilir.

Kuşa özgü influenzavirus A H5N1 suşunun yayılması: Kuş gribi virusları, kuşları ve daha seyrek olarak domuzları infekte eder. İnfekte kuşlar, virusu tükürük, burun salgıları ve dışkılarıyla yayarlar. Hollanda’da ev kedilerinde gösterilen deneysel infeksiyon ve Tayland’da infekte kaplan ve leoparlardan H5N1 viruslarının izolasyonu, kedigillerin de infeksiyonu bulaştırabileceğini düşündürmektedir. Duyarlı kuşların infekte nazal, solunumsal ve fekal materyalle temas etmesi sonucu infeksiyon yayılır. Virus, hava yoluyla da yayılmakla birlikte, fekal-oral geçiş en önemlisidir. Patojenitesi yüksek virusla ilgili çalışmaların sonuçlarına göre, kontamine gübrenin 1 gramı 1 milyon kuşu infekte etmeye yetecek miktarda virus partikülü içermektedir. Patojenitesi yüksek kuş gribi virusları, çevrede özellikle düşük sıcaklıkta uzun süre etkinliğini koruyabilir. Virus, gübrede soğukta en az üç ay, suda 22°C’de 4 gün ve 0°C’de 30 günden fazla etkinliğini koruyabilir.

Sağ kalan kuşların H5N1 virusunu oral olarak ve dışkılarıyla en az 10 gün çıkarabildiği bildirilmiştir. Bu da canlı kümes hayvanı pazarlarındaki ve göçmen kuşlar aracılığıyla yayılmayı kolaylaştırmaktadır. Virus, kuş dışkısının kontamine ettiği toz ve toprak aracılığıyla, örneğin kontamine donanım, araçlar, yem, kafesler ve giyecekler, özellikle ayakkabılarla bir çiftlikten diğerine yayılabilir. Virusu, ayakları ve vücutlarında taşıyarak “mekanik vektör” rolünü oynayan kimi hayvanlar, örneğin kemiriciler de yayabilir. Bilgiler sınırlı olmakla birlikte, sineklerin de mekanik vektör olabileceği düşünülmektedir.

Kuş gribinin, özellikle patojenitesi yüksek formla oluşan salgınların, özellikle gelişmekte olan ülkelerde kümes hayvanları endüstrisi ve çiftlik sahipleri üzerindeki etkileri son derece yıkıcı olabilir. Kuş gribi salgınları bir ülkenin içine yayılacak olursa, kontrol altına alınması çok güç olabilir. Örneğin 1992’de Meksika’da patojenitesi düşük virusla başlayan salgın, oldukça ölümcül bir biçime dönüşmüş ve 1995’e dek kontrol altına alınamamıştır.

Hastalık, ülkeden ülkeye canlı kümes hayvanlarının ticareti aracılığıyla yayılabilir. Göçmen kuşlar da virusu uzaklara taşıyabilir; geçmişteki patojenitesi yüksek kuş gribinin uluslararası yayılımı böyle açıklanmaktadır.

İnsanda kuşa özgü influenzavirus A H5N1 infeksiyonu: Kuş gribi virusları genellikle insanları doğrudan infekte etmez ve insanlar arasında dolaşmaz. İnsanda kuş gribi viruslarıyla oluştuğu bildirilmiş doğal infeksiyon sayısı çok azdır. Ancak gönüllü çalışmalarıyla kuş kökenli kimi viruslarla infekte edilmiş insanlarda kısa süreli infeksiyonların geliştiği de gösterilmiştir. İnsanlardaki olguların infekte kümes hayvanları veya kontamine yüzeylerle temas sonucunda geliştiği düşünülmektedir. Kuş gribi viruslarının insanlar arasında tutunabilmesine karşı bir dereceye kadar etkili bir engelin bulunduğu açıktır. Bu engel, gen segmentlerinden bir ya da birkaçıyla ilişkilidir.

İnsandaki olgular, kümes hayvanları arasında patojenitesi yüksek kuş gribi salgınlarıyla eşzamanlı olarak görülmektedir. Çünkü kuşlardaki infeksiyonun yayılması, insanların direkt infeksiyonu için doğacak fırsatları artırır. Zaman içinde daha çok insan infekte olup bunlar bir de insana ve kuşa özgü influenzavirus suşlarıyla aynı anda infekte olurlarsa, bu insanlar insandan insana kolayca bulaşmayı sağlayacak insan genlerine sahip olan yepyeni bir alt tipin yoğrulduğu bir hamur teknesi gibi işlev görebilir. Böyle bir olay, bir grip pandemisinin başlangıcı da olacaktır.

H5N1 suşunun sağlık çalışanları, aile bireyleri, tavukçuluk yapanlar ve tavuk imha ekiplerinde çalışanlarda insandan insana çok sınırlı bir biçimde de olsa bulaşabildiği anlaşılmaktadır. Bu gruplarda virusla infeksiyonu gösteren H5 antikorları belirlenmişse de ağır hastalık gelişen bir olguyla karşılaşılmamıştır. Tavukçuluk yapanların %17’sinde, tavuk imha edenlerin %3’ünde, temaslı sağlık çalışanlarının %3.7’sinde, temas etmemiş sağlık çalışanlarının ise %0.7’sinde antikor saptanmıştır.

Kuşa özgü influenzavirus H5N1 ile oluşan insan infeksiyonunun klinik gidişine ilişkin yayımlanmış bilgiler sınırlıdır. 1997 Hong Kong salgınında hastalananlarda gripteki gibi tipik belirtiler (ateş, boğaz ağrısı, öksürük ve kas ağrıları), göz infeksiyonları, pnömoni, akut sıkıntılı solunum sendromu (ARDS), çoğul organ yetmezliği, lenfopeni, karaciğer enzim düzeylerinde yükselmeler ve pıhtılaşma bozuklukları gibi belirti ve bulgular bildirilmiştir. Salgın, gerek önceden sağlıklı erişkin ve çocukları, gerekse kronik tıbbi sorunları olanları etkilemiştir.

Tüm hayvan ve insan influenzaviruslarının tanısında kullanılan hızlı ve güvenilir testler bulunmaktadır. WHO’nun Küresel Grip Ağı’nda yer alan birçok laboratuvarın, bu testleri yapmak için gerekli yüksek güvenlik olanakları ve reaktiflerin yanı sıra, önemli ölçüde deneyimi de vardır. İnsan gribinin tanısı için hızlı yatak başı testleri de bulunmaktadır. Ancak bunların, en son olguların tam olarak anlaşılabilmesi ve insan infeksiyonlarının doğrudan doğruya kuşlardan mı ya da insandan insana mı yayıldığının belirlenmesi için gereksinim duyulan testler kadar kesin bir bilgi vermeleri söz konusu değildir.

Kimileri hem tedavide hem korunmada kullanılmakta olan antiviral ilaçlar, influenzavirus A suşlarına karşı başka bir sağlık sorunu olmayan erişkin ve çocuklarda klinik olarak etkilidir. Ancak kullanımlarını sınırlandıran bazı yönleri vardır. Bunların kimileri aynı zamanda pahalı ve stokları sınırlı ilaçlardır.

1997’den bu yana insanda belgelenmiş kuş gribi örnekleri: 1996 yılına değin insandan kuş gribi virusunun (H7N7) izolasyonuna ilişkin toplam üç olgunun kaydı bulunmaktayken, bu tarihten sonra kuş gribi viruslarıyla oluşmuş insan infeksiyonlarının profilinde çarpıcı bir artış olmuştur.

  • 1997: Hong Kong’ta, tavuklar arasında kuşa özgü influenzavirus A (H5N1) infeksiyonu salgını çıkmıştır. Bu sırada 18 insan hastalanmış, bunlardan 6’sı ölmüştür. Olgulardan birinde çiftlikte bulunan, 17’sinde ise pazarlarda satılan hastalıklı kuşlarla temas söz konusudur. Salgını kontrol altına almak üzere 3 gün içinde toplam 1.5 milyon kümes hayvanı itlaf edilmiştir. Böylece dünyanın yeni bir pandeminin eşiğinden döndüğü düşünülmektedir.
  • 1999: Hong Kong’ta iki çocukta kuşlardaki patojenitesi yüksek olmayan influenzavirus A H9N2 infeksiyonu kanıtlanmış ve her iki çocuk da iyileşmiştir. Hastalığın geçişinde kümes hayvanlarının rol oynadığı düşünülmüş; ancak insandan insana geçiş olasılığı üzerinde de durulmuştur. 1998-1999’da Çin’de başka insan H9N2 infeksiyonları da bildirilmiştir.
  • 2003: Çin’den yeni dönen Hong Konglu bir baba ve oğlundan kuşa özgü influenzavirus A (H5N1) izole edilmiş, hastalanan baba ölmüştür. Bu iki kişinin nasıl infekte olduğu tam olarak açıklanamamıştır. Öte yandan adamın kızı da Çin’deyken hastalanarak ölmüş, ancak bunun H5N1 virusuna bağlı olup olmadığı belirsiz kalmıştır.
  • 2003: Şubat ayında Hollanda’da kuşlar arasında patojenitesi yüksek olan H7N7 kuş gribi baş göstermiştir. Daha sonra tavuk çiftliği çalışanları ve bunların aile bireyleri arasında konjonktivit ve/veya gripal infeksiyon tablosu biçiminde bir salgın ortaya çıkmış ve bu salgından etkilendiği düşünülen 260 kişiden 82’sinde kuşa özgü influenzavirus A (H7N7) infeksiyonu olduğu doğrulanmıştır. Üç olguda insandan insana geçişle ilgili kanıtlar bulunmuştur. Ayrıca 260 kişiden 6’sının H3N2 virusu yönünden pozitif olduğu gösterilmiş; ancak bunların hiçbiri aynı zamanda H7N7 yönünden de pozitif olarak bulunmamıştır. Bu salgın sırasında profilaktik antiviral ilaç almamış ve infekte kuşlarla temas etmiş olan 57 yaşındaki bir veteriner ARDS tablosundan ölmüştür. Salgını kontrol altına almak üzere toplam 100 milyon olan kuş nüfusundan 30 milyonu bir hafta içinde itlaf edilmiştir.
  • 2003: Aralık ayının ortalarında Hong Kong’da bir çocukta H9N2 infeksiyonu saptanmış ve çocuk iyileşmiştir.

2003-2006 kuş gribi salgını: 2003 Aralık ayının ortalarından beri, Güney Kore’den başlayarak Doğu Asya ülkelerinde tavuk ve ördeklerde görülen patojenitesi yüksek kuş gribi salgınlarının sayısında artış olduğu bildirilmektedir. Kimi yabanıl kuş türleri ve domuzlarda da infeksiyonlar bildirilmiştir. Böyle patojenitesi yüksek kuş gribinin çeşitli ülkelerde aynı zamanda ortaya çıkan salgınlarla birlikte hızla yayılması, eşine hiç rastlanmadık bir durumdur ve veteriner tababetin yanı sıra beşeri tababeti de yakından ilgilendirmektedir.

Kümes hayvanları arasındaki bu salgınların kaygı yaratmasının birkaç nedeni vardır. İlkin, bu salgınların çoğunda “H5N1” olarak bilinen patojenitesi yüksek suşun belirlenmesi, insan sağlığı yönünden özellikle kaygı kaynağı olmuştur. H5N1, yakın geçmişte iki kez tür engelini aşarak insanlarda da ağır ve mortalitesi yüksek bir hastalığa neden olmuş bir alt tiptir ve şimdi de başta Vietnam ve Tayland’da olmak üzere gittikçe artan sayıda insanı etkilemiştir.

İkinci ve daha da önemli bir neden, bugünkü durumun insanlarda yeni bir grip pandemisine yol açması olasılığıdır. Bir kişi, hem kuş hem insan viruslarıyla aynı anda infekte olduğu zaman, her iki türe özgü influenzaviruslar, gen değiş tokuşu yapabilir. İnsan vücudunda gerçekleşen bu gen değiş tokuşu tümüyle yeni bir influenzavirus alt tipinin ortaya çıkmasına yol açabilir ki, bu virusa karşı doğal bağışıklık, varsa bile, ancak çok az kişi için söz konusu olacaktır. Ayrıca, her yıl halen dolaşımda olan suşlara karşı ve mevsimlik salgınlar sırasında insanları korumak üzere hazırlanan kullanımdaki aşılar, böyle tümüyle yeni bir influenzavirusa karşı etkisiz kalacaktır. Yeni virus yeterince insana özgü virus geni de içeriyorsa, yalnız kuşlardan insana değil, insandan insana direkt bulaşma da olabilir. Bu durumda yeni bir grip pandemisinin başlaması için gereken koşullar da sağlanmış olacaktır.

En kaygı verecek durum ise yüksek mortalitesi olan ağır hastalığın art arda birkaç kez kişiden kişiye bulaştığının gösterilmesidir. 1918-1919 büyük grip pandemisi sırasındaki durum böyle olmuştur. 4-6 ayda tümüyle yeni bir influenzavirus alt tipi ortaya çıkmış ve iki yıl boyunca baş gösteren çeşitli infeksiyon dalgaları halinde yeryüzüne yayılmıştır.

Sonuç olarak, insan kökenli virustan insanlar arasında replikasyona ve yayılmaya olanak veren gerekli gen(ler)i almış, ancak farklı bir hemaglütinin yüzey glikoproteini olan, dolayısıyla insanların immünolojik olarak yabancı olduğu yeni bir virus her an ortaya çıkabilir. Bu durumda, tarım ve hayvancılık uygulamaları nedeniyle, çok sayıda insan, domuz ve kuşun bir arada yaşadığı Uzakdoğu’da ortaya çıkacağının işaretlerini 20. yüzyılda vermiş olan bir pandeminin başlaması hiç de sürpriz olmayacaktır.

H5N1 infeksiyonu bugüne dek:

Kuşlarda: 2004’ün ilk aylarında kümes hayvanları arasında Çin, Endonezya, Güney Kore, Hong Kong, Japonya, Kamboçya, Laos, Tayland ve Vietnam’da saptanmıştır. Güney Kore ve Japonya’daki H5N1 salgınları kontrol altına alınmakla birlikte, Vietnam, Tayland, Endonezya, Kamboçya, Laos ve Çin’deki salgınların ne ölçüde kontrol altına alındıkları belli değildir. Sonra Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (OIE)’ne, Endonezya (28 Haziran), Vietnam (1 ve 12 Temmuz), ve Çin (6 Temmuz)’den patojenitesi yüksek kuş gribi (H5N1) bildirimleri yapılmıştır. Bu salgın sırasında bugüne değin 100 milyonun üzerinde kümes hayvanı ölmüş ya da itlaf edilmiştir. Salgın, 2004 Mart sonlarına doğru geçici olarak kontrol altına alınmışsa da Haziran 2004 sonlarında Çin, Endonezya, Kamboçya, Tayland ve Vietnam’da yeniden baş göstermiş ve Malezya’ya da sıçramıştır.2005’te salgının görüldüğü ülkelere, Çin, Endonezya, Kamboçya, Tayland ve Vietnam’ın yanı sıra Rusya, Kazakistan ve Moğolistan’dan sonra Türkiye, Romanya , Hırvatistan, Ukrayna; 2006’da ise Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti eklenmiştir. Son olarak kanatlılar arasındaki H5N1 salgını Nijerya’da görülerek Afrika’ya da sıçramıştır.

15 Mart 2006 itibariyle Uluslararası Hayvan Sağlığı Örgütü (OIE)’nce evcil ya da yabanıl kuşlarda H5N1 infeksiyonu görüldüğü doğrulanmış ülkeler, Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Azerbaycan, Bulgaristan, Çin, Danimarka, Endonezya, Fransa, Hırvatistan, Hindistan, Hong Kong, İran, İsviçre, İtalya, Japonya, Kamboçya, Kamerun, Kazakistan, Kore, Macaristan, Malezya, Mısır, Moğolistan, Myanmar, Nijer, Nijerya, Polonya, Romanya, Rusya, Sırbistan-Karadağ, Slovakya, Slovenya, Tayland, Türkiye, Ukrayna, Vietnam ve Yunanistan’dır. Yalnız insanda H5N1 infeksiyonu doğrulanmış olmakla birlikte Irak da bu listeye eklenmelidir. Bosna-Hersek, Gürcistan, Laos, Pakistan, Filipinler ise kuşlarda H5 infeksiyonu olduğunu bildirmiş ülkelerdir.

İnsanlarda: En son 13 Mart 2006 tarihinde olmak üzere, 28 Ocak 2004’ten bu yana 177 olgu laboratuvarda doğrulanmış ve bunların 98’i ölmüştür. Vietnam’da laboratuvarda doğrulanan olgu sayısı 93’tür ve bunların 42’si ölmüştür. Tayland’da da 22 olgudan 14’ü ölmüştür. Endonezya’da 22’si ölümcül olarak sonlanan 29 olgu, Kamboçya’da hepsi ölümcül olarak sonlanan dört olgu, Çin’de 10’u ölümcül olarak sonlanan 15 olgu, Türkiye’de dördü ölümcül olarak sonlanan 12 olgu, son olarak da Irak’ta ikisi de ölümcül olarak sonlanan iki olgu saptanmıştır.

Son olarak H5 alttipi olduğu belirlenen ve İngiltere’deki Dünya Sağlık Örgütü laboratuvarında doğrulanmayı bekleyen 9 olgunun sonuçları da göz önüne alındığında sonuncusu 13 Ocak 2006 tarihinde olmak üzere Türkiye’de saptanan toplam olgu sayısı -dördü ölümcül olmak üzere- 21 olmuştur. Olguların illere göre dağılımı şöyledir: Ağrı 9 (dördü ölümcül), Ankara 3, Van 2, Kastamonu 2, Samsun 1, Çorum 1, Sivas 1, Şanlıurfa 1, Siirt 1. Hastanede yatan tüm hastalar 6 Şubat 2006 itibariyle taburcu edilmiş durumdadır.

Dünyada şimdiye dek karşılaşılan olguların çoğunun infekte kuşlarla veya bunların çıkartılarının kontamine ettiği yüzeylerle temas sonucu geliştiği düşünülmekle birlikte böyle bir temasla açıklanamayan aile içi olgular da bulunmaktadır. Vietnam’daki olgulardan izole edilen H5N1 viruslarının genetik dizisi incelenerek tüm genlerin kuşa özgü virusa ait olduğu ve henüz insana özgü influenzavirus genlerinin edinilmesinin söz konusu olmadığı anlaşılmıştır. Güney Kore ve Vietnam’daki suşlar arasında küçük genetik farklılıklar saptanmıştır. Vietnam’daki insan kaynaklı H5N1 suşlarının M2 inhibitörlerine (amantadin ve rimantadin) dirençli olduğu bulunmuştur. Nöraminidaz inhibitörleri (oseltamivir ve zanamivir) ile ilgili bir direnç bildirilmemiştir.

Bugün için H5N1 virusunun insandan insana etkin bir biçimde bulaştığına ilişkin bir bulgu yoktur. WHO ekipleri, Vietnam ve Tayland’da hükümetlerin insandan insana bulaşmayı en erken dönemde belirlemek için gereken çalışmalarına destek vermektedir. WHO Global Influenza Surveillance Network laboratuvarlarında son salgında elde edilen insan ve kuş virusları üzerindeki çalışmalar acilen başlatılmıştır. Bu çalışmaların halen dolaşmakta olan H5N1 suşunun nereden kaynaklandığını ve ne gibi özelliklerinin olduğunu, bir ölçüde de olsa, ortaya koyması beklenmektedir.

Öte yandan 2004’te Tayvan’daki salgından sorumlu olan H5N2’nin kuşlar için patojenitesi yüksek değildir ve insanda hastalığa neden olduğu hiç gösterilmemiştir. Pakistan’dan bildirilen salgın da H5N1 değil, H7 ve H9 suşlarına bağlıdır. Şubat 2004’te kümes hayvanları arasında patojenitesi düşük olan H7N2 alt tipine bağlı bir kuş gribi salgını da ABD’nin kuzeydoğusundaki Delaware eyaletinde çıkmıştır. Pennsylvania ve New Jersey eyaletlerinde de patojenitesi düşük kuş gribi viruslarına bağlı salgınlar görülmüştür. Son olarak 20004’ün Mayıs ve Haziran aylarında Texas’ta ortaya çıkan salgından sorumlu olan H7N3 suşunun da patojenitesinin düşük olduğu bildirilmiştir. 2004’ün Mart ayında Kanada’nın British Columbia eyaletinde baş gösteren ve kısa sürede kontrol altına alınan kuş gribi salgınından sorumlu H7N3 suşunun yüksek patojenite göstermesi ise olağandışı bir durumdur. Bu salgın sırasında insanda ortaya çıkmış ve oseltamivir ile tedavi edilen iki konjonktivit olgusu bildirilmiştir.

Ancak patojenitesi düşük bir suşla oluşturulsa bile, kuşlardaki bütün kuş gribi salgınlarının ivedilikle kontrol altına alınması son derecede önemlidir. Başlangıçta patojenitesi düşük olan kuşa özgü kimi influenzavirus suşları, kümes hayvanı toplulukları arasında dolaşmalarına olanak tanındığında, mutasyonla patojenitesi yüksek bir suş halini alabilirler. 1983–1984’te ABD’deki salgında, önce düşük bir mortaliteye neden olan H5N2 virusu, altı ay içinde yüksek patojenite kazanarak %90’lık bir mortalite göstermiştir. Benzer biçimde 1999–2001’de İtalya’daki salgında başlangıçta patojenitesi düşük olan H7N1 virusu, 9 ay içinde mutasyon geçirerek patojenitesi yüksek bir duruma gelmiştir.

Korunma ve kontrol: Kuş gribini kontrol altına almak için hastalıklı ve temaslı kuşları imha edip bunları uygun bir biçimde ortadan kaldırmak, çiftlikleri karantinaya almak ve buralara çok sıkı bir biçimde dezenfeksiyon uygulamak gerekir.

Virus 56°C’de 3 saatte, 60°C’de 30 dakikada etkinliğini yitirmektedir; formalin ve iyot bileşikleri gibi yaygın olarak kullanılan dezenfektanlara duyarlıdır. Canlı kümes hayvanlarının gerek ülke içinde gerekse ülkeler arasında hareketlerinin kısıtlanması da önemli bir başka kontrol önlemidir. Bu strateji, insanların virusla temasını azaltmada yardımcı olmaktadır.

Öteki infeksiyon hastalıklarında olduğu gibi en önemli ve uygun korunma önlemlerinden birisi de dikkatli ve sık el yıkamadır. Ellerin sabun ve su ya da susuz alkol temelli el antiseptikleri kullanılarak temizlenmesi derideki infeksiyöz olabilecek maddeleri uzaklaştırır ve hastalığın bulaşmasını önler. Çiğ kümes hayvanlarının işlenmesi sırasında genel hijyen kurallarına uyulması ve etlerin pişirilerek yenmesi riski azaltacaktır. Hasta kuşun yumurtası da infekte olabilir; bu nedenle aynı önlemlerin yumurtalar için de alınması gerekir. Virus dondurmakla öldürülemeyebilir. WHO, besinlerin içindeki sıcaklık 70°C olacak şekilde pişirilmesini önermektedir. İnfekte kuşların imhasıyla uğraşanların uygun giysi ve donanım kullanarak ve profilaktik antiviral alarak infeksiyona karşı korunmaları önerilmektedir.

Dolaşan virustaki antijen sürüklenmesine bağlı değişiklikleri karşılamak için grip aşısının bileşimi her yıl değişmektedir. Ancak insana özgü influenzavirus suşlarına karşı koruyucu olan bu trivalan grip aşısı, H5N1 kuş gribi virusuna karşı korunma sağlamaz. Bununla birlikte, kümes hayvanları arasında patojenitesi yüksek kuş gribi salgını yaşanan ülkelerde temas riski yüksek olan kişilere, bu aşının yine de kullanılması önerilmektedir. Böylece insana özgü influenzavirus ve kuşa özgü influenzavirus ile oluşabilecek bir ko-infeksiyon sırasında herhangi bir gen değiş tokuşu olması, dolayısıyla pandemik potansiyeli olan bir suşun ortaya çıkması olasılığı azaltılabilir.

Yeni bir virus alt tipine karşı korunma sağlayabilecek bir aşıyı önemli miktarda üretmek için en az dört aylık bir süre gerekir. WHO, ivedilikle bir prototip H5N1 virusu geliştirerek önde gelen aşı üreticilerinin kullanımına sunulmak üzere WHO Global Influenza Surveillance Network laboratuvarlarıyla birlikte çalışmalara başlamıştır. Aşı hazırlamak için virus civciv embriyonunda üretilir. Ancak H5N1 tavuklar için çok öldürücü olduğu için virusun önce “tersine genetik” yöntemleriyle değişikliğe uğratılması gerekmektedir. Hasta kişilerden elde edilen virustaki kimi seçilmiş genetik bilgiler bir laboratuvar virusuyla birleştirilir. Burada amaç, koruyucu bağışıklık sağlayan, artık tavuklara için öldürücü olmayıp aşı üretimi sırasında yeterince çoğalacak biçimde değişikliğe uğratılabilen bir virus elde etmektir. Böyle prototip bir virus üretilir üretilmez, optimum dozaj ve şemayı belirlemek için gereken klinik çalışmalara başlanabilir.

Ancak 2003’te Hong Kong’daki iki insan olgudan sorumlu olan H5N1 suşu kullanılarak geliştirilen mevcut prototip virusun, aşı geliştirilmesini hızlandırmak için kullanılmasına olanak yoktur. Çünkü 2004 Vietnam virusunun WHO laboratuvarlarındaki ilk analizi, virusun önemli ölçüde mutasyon geçirdiğini göstermektedir.

İnsanlarda kuş gribi saptandığı zaman insanlardaki kadar hayvanlardaki infeksiyonun yaygınlığı konusunda da ve dolaşmakta olan influenzaviruslara ilişkin bilgi elde etmek gerekir. Bu bilgiler halk sağlığı açısından yapılacak risk değerlendirmesine yardımcı olur ve en iyi korunma önlemlerinin neler olacağını gösterir. Her olgunun tam olarak incelenmesi de esastır. Küresel Grip Ağı’na bağlı üyeleri ile birlikte WHO ve diğer uluslararası kuruluşlar, bu konularda bir işbirliği içindeyse de, halk sağlığına ilişkin risklerin kontrol altında tutulabilmesi, etkilenen ülkelerin kendi epidemiyolojik araştırma ve laboratuvar olanaklarına ve yürürlükte olan olan sürveyans sistemlerinin yeterliliğine de bağlıdır.

Bütün bu etkinlikler, pandemik bir suşun ortaya çıkması olasılığını azaltsa da, başka bir grip pandemisini önlemenin mümkün olup olmadığı sorusunu kesin bir biçimde yanıtlamaya olanak yoktur.

Bugün için yapılması gerekenler şöyle özetlenebilir:

  • Hastalığın kuşlardaki dağılımının incelenmesi
  • Göçmen kuşların hareketlerinin izlenmesi
  • Riskli bölgelerden kuş ve kuş ürünlerinin alışverişinin durdurulması
  • Doğu Asya’da H5N1 virusu salgınlarının saptandığı ülkelere gidenlerin, kümes hayvanları çiftliklerinden, canlı kuş satılan yerlerden ve kontamine olması olası yüzeylerden uzak durması
  • Tanı için testlerin geliştirilmesi
  • Ulusal laboratuvar ve sürveyans sisteminin güçlendirilmesi.
  • Etkin bir aşı üretimi için çalışmalar yapılması.

CDC’ye göre aşağıdaki ölçütleri karşılayan hospitalize hastalarda influenzavirus A H5N1 infeksiyonu yönünden test yapılması gerekmektedir:

a. Radyolojik olarak kanıtlanmış pnömoni, akut solunum sıkıntısı sendromu (ARDS) ya da başka bir tanı konulmamış ağır solunum yolu rahatsızlığı

VE

b. Belirtilerin başlamasından önceki 10 gün içinde kümes hayvanlarında ve/veya insanlarda belgelenmiş H5N1 kuş gribi olan bir ülkeye seyahat öyküsü.

Aşağıdaki ölçütlere uyan hospitalize ya da ayaktaki hastalarda ise kuş gribi (H5N1) yönünden test yapılması için olguya göre karar verilmesi önerilmektedir.

  1. Vücut sıcaklığının >38°C olduğunun belgelenmesi VE
  2. Öksürük, boğaz ağrısı, nefes darlığı yakınmalarından bir ya da birkaçının olması VE
  3. Belirtilerin başlamasından önceki 10 gün içinde H5N1’den etkilenmiş bir ülkede kümes hayvanları (örneğin bir kümes hayvanı çiftliğini, evdeki bir kümesi ya da bir kuş pazarını ziyaret etme) ya da bilinen veya kuşkulu bir kuş gribi (H5N1) olgusu ile temas öyküsü.

WHO, H5N1’e ilişkin yayımlanmış araştırma bulgularını 8 Temmuz 2004’te özet olarak duyurmuştur. Buna göre virus Çin’in güneyindeki evcil ördeklerde yaygın olabilir; kümes hayvanlarının yanı sıra yabanıl kuşlarda bulunmaktadır; her salgınla insanlarda görülen hastalığın şiddeti daha da artmaktadır ve hastalık insan sağlığı için ciddi bir tehdit haline gelmektedir. Bu özette hastalığı önlemek ve kontrol altına almak isteyen ülkelere yönelik tavsiyeler de yer almaktadır.

Kaynaklar

Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü

Avian Influenza (Kuş Gribi)
Grip (Influenza) ve Pandemi
2006/8 Sayılı Genelge (18 Ocak 2006)

Tarım ve Köyişleri Bakanlığı

Avian Influenza (Tavuk Vebası, Kuş Gribi)

Influenza Report

Bernd Sebastian Kamps, Christian Hoffmann and Wolfgang Preiser (Editors)
Chapter
Influenza 2006 Bernd Sebastian Kamps and Gustavo Reyes-Terán
Avian Influenza  Ortrud Werner and Timm Harder (23 Ocak 2006) 38 pages 230 references
Age Distribution of Human H5N1 Cases (14 Şubat 2006)
Virology of Human Influenza Lutz Gürtler
Pathogenesis and Immunology  Georg Behrens and Matthias Stoll (23 Ocak 2006) 18 pages, 80 references
Pandemic Preparedness  Gustavo Reyes-Terán and René Gottschalk (5 Şubat 2006) 18 pages, 61 references
6  Vaccines  Stephen Korsman (23 Ocak 2006) 22 pages, 82 references
Laboratory Findings Gert van Zyl (23 Ocak 2006)
Clinical Presentation Christian Hoffmann and Bernd Sebastian Kamps
Treatment and Prophylaxis Christian Hoffmann, S. Korsman and Bernd Sebastian Kamps
10 Drugs Bernd Sebastian Kamps and Christian Hoffmann

Dünya Sağlık Örgütü (WHO)

Avian influenza
Influenza
National Influenza Pandemic Plans
Pandemic preparedness
Advice to international travellers (11 Şubat 2004)
Assessment of risk to human health associated with outbreaks of highly pathogenic H5N1 avian influenza in poultry (14 Mayıs 2004)
Available evidence suggests no need to change the WHO recommended influenza A/H5N1 vaccine prototype strains (20 Haziran 2005)
Avian influenza (” bird flu”) – Fact sheet (19 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey – update 7 (30 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey – update 6 (18 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey – update 5 (16 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey – update 4 Sequencing of human virus (12 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey – update 3 (10 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey – update 2 (9 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey – update (7 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Turkey (5 Ocak 2006)
Avian influenza – new areas with infection in birds – update 34 (13 Ekim 2005)
Avian influenza – situation in Azerbaijan – update (14 Mart 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 7 (13 Mart 2006)
Avian influenza – situation in Azerbaijan (10 Mart 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 6 (10 Mart 2006)
Avian influenza – situation in Nigeria – update 2 (9 Mart 2006)
Avian influenza – situation in China – update 7 (8 Mart 2006)
Avian influenza – situation in China – update 6 (6 Mart 2006)
Avian influenza – situation in Iraq – update 4 (1 Mart 2006)
Avian influenza – situation (poultry) in Niger (28 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in China – update 5 (27 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 5 (27 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in India – update (23 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Nigeria – update (22 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in India (21 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 4 (20 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Iraq – update 3 (17 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in China – update 4 (13 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 3 (13 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in China – update 3 (9 Şubat 2006)
Avian influenza – situation (birds) in Nigeria (8 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Iraq – Update 2 (7 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 2 (6 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Iraq – Update (2 Şubat 2006)
Avian influenza – situation in Iraq (30 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in China – update 2 (25 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia – update (23 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in China – update (19 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Indonesia (14 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in China (10 Ocak 2006)
Avian influenza – situation in Thailand – update 37 (1 Kasım 2005)
Avian influenza – situation in Thailand, Indonesia – update 36 (24 Ekim 2005)
Avian influenza – situation in Thailand – update 35 (20 Ekim 2005)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 33 (10 Ekim 2005)
Avian influenza – situation in Indonesia – update 32 (29 Eylül 2005)
Avian influenza – situation in Viet Nam – update 4 (19 Ocak 2005)
Avian influenza – situation in Viet Nam – update 3 (14 Ocak 2005)
Avian influenza – situation in Viet Nam – update 2 (13 Ocak 2005)
Avian influenza A(H5N1)- update 34: Situation (human) in Viet Nam (22 Mart 2004)
Avian influenza A(H5N1)- update 33: Situation (human) in Thailand
Avian influenza A(H5N1)- update 32: Situation (human) in Thailand
Avian influenza A(H5N1)- update 31: Situation (poultry) in Asia: need for a long-term response, comparison with previous outbreaks
Avian influenza A(H5N1) – update 30: Situation (human) in Thailand
Avian influenza A(H5N1) – update 29: Situation (human) in Viet Nam
Avian influenza A(H5N1) – update 28: Reports of infection in domestic cats (Thailand), Situation (human) in Thailand, Situation (poultry) in Japan and China
Avian influenza A(H5N1) – update 27: Situation (human) in Viet Nam
Avian influenza A(H5N1) – update 26:Situation (human) in Thailand and Viet Nam, Situation (poultry) in Asia 
Avian influenza A(H5N1) in humans in Viet Nam and poultry in Asia – update
Avian influenza A(H5N1) in humans and poultry in Viet Nam (13 Ocak 2004)
Avian influenza A(H7) human infections in Canada (5 Nisan 2004)
Avian influenza – Current evaluation of risks to humans from H5N1 following recent reports (8 Temmuz 2004)
Avian influenza – fact sheet (15 Ocak 2004)
Avian influenza Frequently asked questions (5 Aralık 2005)
Avian influenza: food safety issues Video statement PDF (5 Aralık 2005)
Avian influenza – H5N1 infection found in a stone marten in Germany (9 Mart 2006)
Avian influenza – new areas with infection in birds – update 34 (13 Ekim 2005)
Avian influenza and human health Report by the WHO Secretariat for 114th Session of the WHO Executive Board Full Text (PDF, 41k) (8 Nisan 2004)
Avian influenza and the pandemic threat in Africa: risk assessment for Africa (28 Ekim 2005)
Avian Influenza–Necessary precautions to prevent human infection of H5N1, need for virus sharing (16 Temmuz 2004)
Control of avian influenza A(H5N1): public health concerns (10 Şubat 2004)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (6 Şubat 2007)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (13 Mart 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (10 Mart 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (8 Mart 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (6 Mart 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (1 Mart 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (27 Şubat 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (20 Şubat 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (13 Şubat 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (9 Şubat 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (6 Şubat 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (2 Şubat 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (30 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (25 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (23 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (19 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (14 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (10 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A(H5N1) Reported to WHO (7 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (5 Ocak 2006)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (1 Kasım 2005)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A/(H5N1) Reported to WHO (24 Ekim 2005)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A(H5N1) since 28 January 2004 (10 Ekim 2005)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A(H5N1) since 28 January 2004 (29 Eylül 2005)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A(H5N1) since 28 January 2004 (26 Ocak 2005)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A(H5N1) since 28 January 2004 (21 Ocak 2005)
Cumulative Number of Confirmed Human Cases of Avian Influenza A(H5N1) since 28 January 2004 (19 Ocak 2005)
Guidelines for the use of seasonal influenza vaccine in humans at risk of H5N1 infection (30 Ocak 2004)
H5N1 avian influenza: a chronology of key events (12 Şubat 2004)
H5N1 avian influenza – first steps towards development of a human vaccine (12 Ağustos 2005)
H5N1 avian influenza: timeline [PDF 45 kb] (28 Ekim 2005)
H5N1 avian influenza in domestic cats (28 Şubat 2006)
Influenza pandemic preparedness plan. The role of WHO and guidelines for national or regional planning. Geneva, Switzerland, April 1999 
Preliminary clinical and epidemiological description of influenza A (H5N1) in Viet Nam (12 Şubat 2004)
Production of pilot lots of inactivated influenza vaccines from reassortants derived from avian influenza viruses. Interim biosafety risk assessment. (Kasım 2003)
Recommended laboratory tests to identify avian influenza A virus in specimens from humans (Haziran 2005)
Responding to the avian influenza pandemic threat. Recommended strategic actions (2 Eylül 2005)
WHO consultation on priority public health interventions before and during an influenza pandemic (27 Nisan 2004)
WHO global influenza preparedness plan (Mart 2005)
WHO guidance on public health measures in countries experiencing their first outbreaks of H5N1 avian influenza (27 Ekim 2005)
WHO guidelines for global surveillance of influenza A/H5 (6 Şubat 2004)
WHO guidelines for the collection of human specimens for laboratory diagnosis of influenza A/H5 infection (12 Ocak 2005)
WHO guidelines for the storage and transport of human and animal specimens for laboratory diagnosis of influenza A/H5 infection (12 Ocak 2005)
WHO Guidelines on the Use of Vaccines and Antivirals during Influenza Pandemics (2004)
WHO interim recommendations for the protection of persons involved in the mass slaughter of animals potentially infected with highly pathogenic influenza viruses (Ocak 2004)
WHO laboratory biosafety guidelines for handling specimens suspected of containing highly pathogenic avian influenza A/H5 virus (12 Ocak 2005)
WHO laboratory guidelines for the collection of animal specimens for diagnosis of influenza A/H5 infection (12 Ocak 2005)
WHO manual on animal influenza diagnosis and surveillance (1 Eylül 2004)
WHO pandemic influenza draft protocol for rapid response and containment [PDF, 95 kb] (27 Ocak 2006)
WHO recommended H5N1 prototype strains for influenza pandemic vaccine development remain the same (28 Ekim 2005)
WHO reference laboratories for diagnosis of influenza A/H5 infection (23 Mart 2004)
WHO urges prompt action on avian influenza outbreaks (9 Temmuz 2004)Weekly Epidemiological Record (WER)
Outbreak News: Avian influenza A(H5N1) (13 Şubat 2004)
13 January 2006, vol. 81, 2 (pp 12–20) (13 Ocak 2006)

Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (OIE)

Avian Influenza
Avian influenza: methods for the disease control
Guidelines for the inactivation of the avian influenza virus (PDF)
Update on avian influenza in animals (type H5) (6 Şubat 2006)

Center for Infectious Disease Research and Policy

Iraq confirms human bird flu case, suspects more (30 Ocak 2006)
WHO update highlights bird flu puzzles (26 Ocak 2006)
Second mutation in Turkey H5N1 virus suggests adaptation to humans (19 Ocak 2006)
China’s avian flu deaths reach 6; Indonesia reports case cluster (18 Ocak 2006)
$1.9 billion pledged for global avian flu battle (18 Ocak 2006)
More human H5N1 cases reported in Turkey, Indonesia (17 Ocak 2006)
Roche to give more Tamiflu; bird-flu funding meeting opens (17 Ocak 2006)
Officials fear avian flu may become endemic in Turkey (13 Ocak 2006)
Asian officials discuss ways to arrest a pandemic (13 Ocak 2006)
H5N1 virus change may ease jump from birds to humans, WHO says (12 Ocak 2006)
WHO says Turkish cases may yield new findings on H5N1 (11 Ocak 2006)
Survey suggests avian flu cases may be going unnoticed (10 Ocak 2006)
Turkey, China each report another avian flu case (10 Ocak 2006)
Avian flu hits Turkey hard, with poultry and human cases increasing (9 Ocak 2006)
Avian flu emerged as high-profile issue in 2005 (6 Ocak 2006)
Second Turkish patient dies of avian flu (5 Ocak 2006)
Turkey confirms its first human cases of avian flu (4 Ocak 2006)
Avian flu ruled out in Turkish patients (3 Ocak 2006)
H5N1 avian flu viruses: What’s in a name? (30 Aralık 2005)
Avian flu reported in Romania, Turkey (30 Aralık 2005)
Tests confirm H5N1 in Turkey, H5 in Romania (13 Ekim 2005)
Experts cite differences between H5N1 and ordinary flu (11 Ekim 2005)
Avian flu reported in Turkey, suspected in Romania (10 Ekim 2005)
Scientists recreate 1918 flu virus, see parallels with H5N1 (5 Ekim 2005)
Bush suggests military-enforced quarantines for avian flu (4 Ekim 2005)
News

Centers for Disease Control and Prevention (CDC)

Avian Influenza (Bird Flu)
Health Information for Travelers to Countries in East Asia
Advice for Travelers: Precautions for Travel to Countries Reporting H5N1 (22 Mart 2004)
Avian Influenza Infection in Humans (7 Aralık 2004)
Interim Guidance for Airline Flight Crews and Persons Meeting Passengers Arriving from Areas with Avian Influenza (13 Ocak 2006)
Interim Recommendations for Infection Control in Health-Care Facilities Caring for Patients with Known or Suspected Avian Influenza (21 Mayıs 2004)
Outbreaks in North America (17 Ekim 2005)
Recent Avian Influenza Outbreaks in Asia and Europe (10 Ocak 2006)
Transmission of Influenza A Viruses Between Animals and People (17 Ekim 2005)
Update on SARS and Avian Influenza A (H5N1) (10 Haziran 2004)

Morbidity and Mortality Weekly Report (MMWR)

Outbreaks of Avian Influenza A (H5N1) in Asia and Interim Recommendations for Evaluation and Reporting of Suspected Cases — United States, 2004 (13 Şubat 2004)
Cases of Influenza A (H5N1) — Thailand, 2004 (13 Şubat 2004)

Emerging Infectious Diseases

The Next Influenza Pandemic: Lessons from Hong Kong, 1997 (Mart-Nisan 1999)
Highly Pathogenic Avian Influenza H5N1, Thailand, 2004 (Kasım 2005)

Special Issue: Influenza Volume 12, Number 1—January 2006 
Overview
Influenza Revisited, J.K. Taubenberger and D.M. Morens
H5N1 Outbreaks and Enzootic Influenza, R. Webster et al.

History

Influenza Pandemics of the 20th Century, E.D. Kilbourne
1918 Influenza: the Mother of All Pandemics, J.K. Taubenberger and D.M. Morens Yeni!!
Swine Influenza A Outbreak, Fort Dix, New Jersey, 1976, J.C. Gaydos et al.
Reflections on the 1976 Swine Flu Vaccination Program, D.J. Sencer and J.D. Millar
Influenza Pandemic Periodicity, Virus Recycling, and the Art of Risk Assessment, W.R. Dowdle
The Swine Flu Episode and the Fog of Epidemics, R. Krause

Pathogenesis

Antiviral Response in Pandemic Influenza Viruses, A. García-Sastre
Cell-mediated Protection in Influenza Infection, P.G. Thomas et al.

Prevention
Vaccines and Antiviral Drugs in Pandemic Preparedness, A. Monto
Making Better Influenza Virus Vaccines? P. Palese
Vaccines for Pandemic Influenza, C.J. Luke and K. Subbarao
Pandemic Influenza Threat and Preparedness, A.S. Fauci

Another Dimension

Influenza and the Origins of The Phillips Collection, Washington, DC, D.M. Morens and J.K. Taubenberger

Policy Review

Nonpharmaceutical Interventions for Pandemic Influenza, International Measures, World Health Organization (WHO) Writing Group
Nonpharmaceutical Interventions for Pandemic Influenza, National and Community Measures, World Health Organization (WHO) Writing Group

Research

Economics of Neuraminidase Inhibitor Stockpiling for Pandemic Influenza, Singapore, V.J. Lee et al.
Estimating Influenza Hospitalization among Children, C.G. Grijalva et al.
Influenza-associated Deaths in Tropical Singapore, A. Chow et al.
Free-grazing Ducks and Highly Pathogenic Avian Influenza, Thailand, M. Gilbert et al.

Dispatches

Influenza, Winter Olympiad, 2002, A.V. Gundlapalli et al.

Letters

H5N1 Avian Influenza, Kampot Province, Cambodia, S.K. Morris

British Medical Journal (BMJ)

Chinese avian influenza (31 Ocak 1998)
WHO investigates possible human to human transmission of avian flu (7 Şubat 2004)
Mortality from avian flu is higher than in previous outbreak (14 Şubat 2004)
J. Parry
HTML I PDF

Scientists have uncovered the structure of 1918 flu virus (14 Şubat 2004)
D. Singh
HTML I PDF

WHO warns that avian flu could still be in the environment (21 Şubat 2004)
J. Parry
WHO confirms avian flu infections in Canada (17 Nisan 2004)
B. Kermode-Scott
HTML I PDF

Tackling the next influenza pandemic (12 Haziran 2004)
R. D Balicer, M. Huerta, I. Grotto
HTML I PDF

Research confirms human to human transmission of avian flu (29 Ocak 2005)
Officials report first Cambodian case of avian flu (5 Şubat 2005)
J. Parry
HTML I PDF

Roche Canada stops distributing oseltamivir (5 Kasım 2005)
D. Spurgeon
Doctors warn of potentially catastrophic flu pandemic in UK (5 Kasım 2005)
L. Eaton
Experts question wisdom of stockpiling oseltamivir (5 Kasım 2005)
A. Cole
Distribution anomalies hinder access to flu vaccine in the US (5 Kasım 2005)
N. MacReady

Canadian Medical Association Journal (CMAJ)

Avian influenza (10 Şubat 1998)
The high impact of an influenza pandemic (2 Mart 2004)
D. Skowronski
HTML I PDF
Avian flu: WHO prepares for the worst (2 Mart 2004)
M. Andresen
HTML I PDF
Avian influenza outbreak: update (2 Mart 2004)
E. Weir and Others
HTML I PDF

Clinical Microbiology Reviews

Pandemic Threat Posed by Avian Influenza A Viruses (2001; 14:129-49) PDF

New England Journal of Medicine (NEJM)

Avian Influenza A (H5N1) in 10 Patients in Vietnam Abstract PDF (18 Mart 2004)
Crossing the Species Barrier — One Small Step to Man, One Giant Leap to Mankind Full Text (PDF) (18 Mart 2004)
Probable Person-to-Person Transmission of Avian Influenza A (H5N1) HTM I PDF(27 Ocak 2005)
Avian Influenza and Pandemics — Research Needs and Opportunities HTM I PDF (27 Ocak 2005)
Fatal Avian Influenza A (H5N1) in a Child Presenting with Diarrhea Followed by Coma HTM PDF (17 Şubat 2005)
Avian Influenza A (H5N1) Infection in Humans HTM Full Text (İngilizce PDF) I Tam Metin (Türkçe PDF) (29 Eylül 2005)
Neuraminidase Inhibitors for Influenza HTM Full Text (PDF) (29 Eylül 2005)
The Origins of Pandemic Influenza — Lessons from the 1918 Virus HTM I PDF (24 Kasım 2005)
The Run on Tamiflu — Should Physicians Prescribe on Demand? HTM I PDF (22 Aralık 2005)
Oseltamivir Resistance during Treatment of Influenza A (H5N1) Infection HTM I PDF (22 Aralık 2005)

BBC News UK Edition

Bird Flu 
Turkey culls birds to stem virus (9 Ekim 2005)
Turkey bird flu is deadly strain (13 Ekim 2005)
Turkish press gets bird flu jitters (14 Ekim 2005)
WHO warns against bird flu panic (18 Ekim 2005)
Swedish bird flu case ‘not H5N1’ (23 Ekim 2005)
UK parrot had deadly flu strain (24 Ekim 2005)
Bird flu cases ‘under-estimated’ (9 Ocak 2006)
Turkey battles to stem bird flu (10 Ocak 2006)
Turkey’s poultry cull makes slow progress (10 Ocak 2006)
Third Turkish death was bird flu (12 Ocak 2006)
Belgium bird flu tests negative (14 Ocak 2006)
Fourth bird flu death in Turkey (16 Ocak 2006)

Bird Flu Update

Questions in Turkey (1 Şubat 2006)

Kathimerini

Turkey probes fourth death (13 Ocak 2006)

People’s Daily Online

Singapore hosts international symposium on bird flu management (11 Şubat 2006)
Singapore hosts international symposium on bird flu management (11 Şubat 2006)

The Sun

Third tot killed by bird flu (7 Ocak 2006)

Washington Post

Turkish Boy Had Bird Flu, Tests Find (5 Ocak 2006)
Sister of Turkish Bird Flu Victim Also Succumbs to Disease (5 Ocak 2006)
Third Child Dies of Bird Flu in Turkey (7 Ocak 2006)
Bird Flu Appears to Spread West (9 Ocak 2006)
Five More Turks Test Positive for Bird Flu (10 Ocak 2006)
15th Turk Is Found to Have Bird Flu (11 Ocak 2006)
Bird Flu Mutation Of Concern, Experts Say (12 Ocak 2006)
Turkey Braces for Long Battle On Bird Flu (13 Ocak 2006)
2 Common Flu Drugs Called Ineffective Against Virus (15 Ocak 2006)
Bird Flu Fears Rattle Turkey’s Chicken Capital (16 Ocak 2006)
Bird Flu Caused Iraqi Girl’s Death, Official Says (31 Ocak 2006)

Xinhua

Bird flu scare mounts in Turkey (7 Ocak 2006)

Aksiyon

Kuş gribi ölümleri bütün Türkiye’yi derinden sarstı (9 Ocak 2006)

Akşam

Kuş gribi salgını? (12 Ekim 2005)
Biyolojik terör veya gereksiz panik? (13 Ekim 2005)
Nereden çıktı bu kuş gribi? (14 Ekim 2005)
Aşı ve ilaç var mı? (15 Ekim 2005)
Hekimlerden fazla abartıldı yorumu (15 Ekim 2005)
Grip hapsi (6 Ocak 2006)
Korkutan şüphe (13 Ocak 2006)

Bilim ve Gelecek

Yeni küresel tehdit: Kuş gribi salgını (1 Kasım 2005)
‘Türkiye’de yayılan virüs artık insanlara daha kolay bulaşıyor’ (1 Şubat 2006)

Bugün

Batman’da kuş gribi (7 Şubat 2007)

Cumhuriyet

Kuş gribiyle yaşamaya alışmalıyız (22 Ocak 2006)

Dünya

Kuş gribi ile mücadele sürüyor (7 Ocak 2006)

Erzurum Palandöken Devlet Hastanesi

Prof. Dr. Recep Akdağ’ın Basın Açıklaması (5 Ocak 2006)

Evrensel

Uzmanlardan rahatlatan açıklama (15 Ekim 2005)

GençNet

Kuş Gribi İçin Önlemler Alındı (15 Ekim 2005)

Haber 3

Kuş gribi ölünün üzerinde de yaşıyor ! (6 Ocak 2006)

Haber 7

Gençay Gürsoy: Paniğe gerek yok (14 Ekim 2005)
Van’da kuş gribi hastası kalmadı (4 Şubat 2006)

Haber Sağlık

Kuş gribi Vietnam’da etkisini sürdürüyor (29 Ocak 2005)
Bulaşma olsaydı, şimdiye kadar çoktan ortaya çıkardı (15 Ekim 2005)
İlaca hücum başladı (15 Ekim 2005)

Haber Türk

Kuş Gribi Açıklaması (5 Ocak 2006)

Hekimler Birliği Vakfı

Kuş gribine ilk kurban (5 Ocak 2006)
WHO: Türkiyedeki kuş gribi vakaları abartılı (1 Şubat 2006)

Hürriyet

Tarım Bakanlığı kuş gribini resmen doğruladı (10 Ekim 2005)
AB: Türkiye’deki kuş gribi ölümcül (13 Ekim 2005)
İstanbul Tabip Odası’ndan kuş gribi açıklaması (14 Ekim 2005)
Kuş gribi için sürekli önlem şart (14 Ekim 2005)
Kuş gribine ilk kurban (5 Ocak 2006)
Türklerin kuş gribi Asya’dan farklı (12 Ocak 2006)
‘Mucize’ için erken (12 Ocak 2006)
13 kesin 16 şüpheli il (Harita) (16 Ocak 2006)
Van’da kuş gribi hastası kalmadı (5 Şubat 2006)

Medimagazin

Hekimler kuş gribine hazır mı? (24 Ekim 2005)
Grip Pandemisi (23 Ocak 2006)

Milliyet

Çocukların gözü önünde itlaf (11 Ekim 2005)
Akdağ: Çocuk kuş gribinden öldü (5 Ocak 2006)
İlaç, tedavide yeterli değil (6 Ocak 2006)
İnsandan insana bulaşma riski yok (6 Ocak 2006)
Kuş gribi böyle bulaştı (6 Ocak 2006)
Testleri pozitif, ama grip belirtisi yok (10 Ocak 2006)
Vakalarda son durum (Harita) (11 Ocak 2006)
Vatandaş aldırmıyor (12 Ocak 2006)
Bu alanlara dikkat! (12 Ocak 2006)
Su kuşlarının konaklama noktaları (Harita) (12 Ocak 2006)
Türkiye’yi ‘şüphe’ sardı (Harita) (13 Ocak 2006)
Bakan Eker açıkladı: ’11 ilde kuş gribi saptandı’ (13 Ocak 2006)
Virüs değişime uğradı, ancak tehlike artmadı (14 Ocak 2006)
İtlaf kuş gribini çözer mi? (14 Ocak 2006)

NTVMSNBC

Kuş gribi toplantısından notlar (14 Ekim 2005)
Önlemler Devam, Paniğe Gerek Yok (14 Ekim 2005)

Radikal

Kuş gribine dikkat! (29 Eylül 2005)
Kuş gribi Türkiye’de: Bakan Eker: Tedbir aldık (9 Ekim 2005)
İlaca hücum başladı (15 Ekim 2005)
Ağrı’daki ölüm kuş gribinden! (5 Ocak 2006)
Uzman sayısı az (11 Ocak 2006)
Türkiye dersini iyi çalıştı (16 Ocak 2006)
Türkiye örnek oldu (5 Şubat 2006)
Artık kuş gribi korksun! (5 Şubat 2006)

Sabah

Prof.Dr. Büke: “Gereken önlemler alınmalı” (10 Ekim 2005)
İstanbul Tabip Odası: “Paniğe gerek yok” (15 Ekim 2005)
Prof. Dr. Badur: “Grip aşısının kuş gribine etkisi yok” (15 Ekim 2005)
Kuş gribinde son durum (12 Ocak 2006)
Virüsün etkilediği kentler (Harita) (12 Ocak 2006)
Bizdeki vakalar literatüre girer (14 Ocak 2006)
‘Düğmeye bassam 3 haftada kuş gribi aşısı üretiriz’ (14 Şubat 2006)

Star

Entegre ürünü tüketin – 11 İlde kesin 16 ilde şüpheli vaka (Harita) (13 Ocak 2006)

Tercüman

Virüs Kontrol Altında (15 Ekim 2005)
Kar tatili bitti, ilk ders ‘kuş gribi’ (5 Şubat 2006)

Türkiye

ABD: Türkler örnek alınmalı (5 Şubat 2006)

Türkiye’nin Sağlık Sitesi (www.hekimonline.com)

Kuş Gribi Hakkında Soru-Cevaplar (10 Ekim 2005)

Vatan

Kuş gribi insana bulaşabilir (10 Ekim 2005)
Antalya’da kuş gribi endişesi (11 Ekim 2005)
Kuş gribine karşı grip aşısı (11 Ekim 2005)
Gönül rahatlığıyla tavuk yiyebilirsiniz (15 Ekim 2005)
Virüs değişikliğe uğradı, artık daha kolay bulaşacak! (13 Ocak 2006)

Yeni Aktüel

Yeni bir salgın hastalık an meselesi! (Kasım 2007)

Yeni Şafak

‘Rahatça tavuk yiyebiliyoruz!’ (15 Ekim 2005)
Korkmayın bilinçli olun (6 Ocak 2006)
Üç çocuğun hayatı kimseye ders olmadı  (7 Ocak 2006)
AB’de kuş gribi toplantısı (12 Ocak 2006)

Zaman

Hastalığın insana bulaşması zor (15 Ekim 2005)
Kuş gribinden neden çocuklar daha çok etkileniyor? (5 Ocak 2006)
Kuş gribinden ölümler devam edebilir (6 Ocak 2006)
Bird Flu Deaths May Continue (6 Ocak 2006)
Okullar ikinci döneme kuş gribi dersiyle başlayacak (30 Ocak 2006)
WHO Puzzled with Young Turkish Bird Flu Victims (31 Ocak 2006)
‘Kuş gribi testlerinin pozitif çıktığı il sayısı 32’ye çıktı’ (1 Şubat 2006)
WHO: Bird Flu Cases in Turkey are Overblown (1 Şubat 2006)
‘Türkler, kuş gribine karşı daha mı dirençli?’ (3 Şubat 2006)
Tarım ve Sağlık bakanlıkları kuş gribine karşı ortak çalışacak (5 Şubat 2006)